Nieuwe EU-wet 'Omnibus on AI' maakt AI-regels werkbaarder, maar voor gemeenten verandert er minder dan je denkt
De AI Act verandert niet van koers, maar gemeenten krijgen wel meer tijd. Wat betekent de nieuwe Digital Omnibus on AI voor jouw organisatie?
Het Europees Parlement stemde onlangs in met de Digital Omnibus on AI: een pakket aanpassingen op de bestaande EU AI Act. Het doel is de regels praktischer te maken; de bestaande AI Act was niet voor iedereen even begrijpelijk of uitvoerbaar. Goed nieuws, al verdient het een kritische blik voor wie als gemeente of maatschappelijke organisatie dagelijks met data en AI werkt. In dit artikel vertellen we kort wat er verandert, wat er hetzelfde blijft en wat je daar als (lokale) overheid mee moet.
Meer tijd voor hoog-risico AI
De meest besproken wijziging is uitstel. Voor zelfstandige hoog-risico AI-systemen geldt nu uiterlijk 2 december 2027 als deadline (dit was 2026); voor systemen ingebouwd in gereguleerde producten wordt dat uiterlijk 2 augustus 2028. Ruim een jaar later dan gepland. Dat uitstel is geen beleidsmatige keuze, maar komen voort uit een andere uitgestelde opgave. De Europese technische standaarden die de compliance-route moeten definiëren zijn namelijk vertraagd en worden niet voor eind 2027 verwacht. De richting van de wet staat gewoon al vast en zal ook niet wijzigen door het uitstel.
Juist voor gemeenten en uitvoeringsorganisaties is dit relevant, want in het sociaal domein valt al snel een hoop onder hoog-risico. Denk aan geautomatiseerde besluitvorming over Wmo-indicaties, uitkeringen, risicosignalering in de jeugdzorg of schuldhulpverlening. Ook algoritmes voor fraudedetectie en systemen die bepalen of iemand in aanmerking komt voor toeslagen of subsidies vallen in deze categorie. De extra tijd is welkom (en soms zelfs nodig), maar zeker geen reden om achterover te leunen. Dit is juist het moment om je systemen goed in kaart te brengen.
Wat nu al geldt, schuift niet op
Er zijn ook dingen die niet worden getemporiseerd. De transparantieplicht voor chatbots en AI-gegenereerde content geldt gewoon per 2 augustus 2026, net als de AI-geletterdheidseis en de verboden AI-praktijken. Een chatbot op de gemeentewebsite, een AI-tool die communicatie-uitingen genereert: dat valt (nog steeds) onder de regels die dit jaar ingaan.
Een kort en helder overzicht van alles wat er verandert en wat hetzelfde blijft, vind je in onderstaande infographic:
Wat je nu al kunt doen: de IAMA
De extra tijd voor hoog-risico AI gebruik je het best door nu de basis te leggen en je systemen te inventariseren en vast te leggen hoe en met welke gegevens je deze gebruikt. Een concreet startpunt daarvoor is de IAMA, het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes. Het is een instrument voor overheidsorganen dat een interdisciplinaire dialoog faciliteert en besluitvorming ondersteunt bij de ontwikkeling en inzet van algoritmische systemen, toepasbaar op zowel AI als andere algoritmen. Begin 2026 is het IAMA geactualiseerd en expliciet in lijn gebracht met de AI-verordening, inclusief de verplichting tot een grondrechteneffectbeoordeling voor hoog-risico systemen. Wie het IAMA nu uitvoert, heeft bij de definitieve deadline al een groot deel van het huiswerk gedaan. Meer over het IAMA lees je op de website van de Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/2026/02/16/impact-assessment-mensenrechten-en-algoritmes
Verantwoordelijkheid blijft
Er zijn nog meer wijzigingen in de Omnibus, zoals een nieuw verbod op AI die zonder toestemming intieme beelden genereert, en een mogelijkheid om onder strikte voorwaarden gevoelige data te gebruiken voor biastoetsing. Maar de kern is simpel: het gebruik van AI brengt verantwoordelijkheid met zich mee. Zeker AI die invloed heeft op het leven van mensen. Als (lokale) overheid speel je daarin een sleutelrol. De ‘Omnibus on AI’ geeft je extra tijd, maar niet minder verantwoordelijkheid.
Van Dam Datapartners en AI
Als AI en de AI Act niet al op je prioriteitenlijstje stond, zet deze er dan zeker op. Weet je niet waar je moet beginnen of heb je hulp nodig bij het inventariseren van je AI-systemen en -gebruik? Dan helpen onze adviseurs je graag!
Meer weten over de manieren waarop wij gemeenten en andere maatschappelijke organisaties helpen? Neem eens een kijkje tussen onze klant cases of kijk een van onze webinars terug.
Gebruikte bronnen:
Duik in onze kennisbank voor nog meer artikelen, klant cases, whitepapers en webinars over dit onderwerp of ga direct met een expert in gesprek.
Geïnspireerd om een volgende datastap te zetten?
Wil je zelf ook verder met data, maar weet je niet waar je moet beginnen? In zulke situaties helpt het om eerst helder te krijgen waar je staat en wat je nodig hebt om verder te komen. Daarom werken wij met drie focusgebieden. Ze helpen je om je vraagstuk te kaderen en je koers te bepalen. Waar ligt jouw focus?
